Романската кинематографија доживеа вистински подем во последните две децении, со таканаречениот „Нов романски бран“ како водечко движење кое внесе свежина и оригиналност на европската филмска сцена. Овој „нов бран“ на источноевропски филмови, кој започна во раните 2000-ти години, донесе филмови кои се карактеризираат со минималистички пристап, документарен стил, социјално-политички теми и силна критика на посткомунистичкото општество. Режисерите како Кристи Пују, Кристиан Мунџиу, Корнелиу Порумбоју и Раду Жуде успеаја да ја постават Романија на мапата на светската кинематографија преку своите реалистични и интензивни филмови.
Реализмот како основа
Една од основните одлики на новиот романски филм е тежнеењето кон суров реализам. Наместо да се занимава со големи спектакли, овој филмски бран ја бара драмата во секојдневните ситуации, прикажувајќи ги животните борби на обичните луѓе. Камерата често е статична, дијалозите се едноставни, а сцените неретко изгледаат како да се снимени без претходно сценарио, како да сме сведоци на вистински животни настани. Ова создава чувство на автентичност и близина со ликовите и нивните проблеми, што ги прави овие филмови многу моќни.
Социјално-политички контекст
Новите романски филмови често се занимаваат со последиците од комунизмот и трансформацијата на романското општество по неговото паѓање. Филмовите како СМРТТА НА ГОСПОДИНОТ ЛАЗАРЕСКУ (2005) на Кристи Пују и 4 МЕСЕЦИ, 3, НЕДЕЛИ И 2 ДЕНА (2007) на Кристиан Мунџиу обработуваат теми како корупцијата, неефикасноста на здравствениот систем и ограничувањата на личната слобода во време на диктатура. Нивната студена, но искрена презентација на романската реалност е длабоко влијателна и ги отвора очите на гледачите за проблемите кои можеби не биле целосно осознаени.
Приказни за моралот и индивидуата
Во многу од овие филмови, ликовите се исправени пред морални дилеми за кои нема лесни одговори. Преку нивните лични конфликти, режисерите ја истражуваат комплексноста на човековото однесување во сурови услови. Во ЗБОГУМ НА ЈАЗИКОТ (2014) на Корнелиу Порумбоју, на пример, гледачите се сведоци на културните и општествените напнатости преку едноставни, секојдневни разговори. Секојдневните морални борби на ликовите се прикажани како еден вид микрокосмос за поголемите општествени проблеми.
Естетика и наративен стил
Филмовите се одликуваат со долги кадри, минималистичка употреба на музика и многу ненаметливи сцени кои му дозволуваат на гледачот да ги почувствува емоциите и тензичноста на ситуациите. Ова може да предизвика чувство на неудобност, но токму таа интензивна фокусираност е она што го прави овој стил уникатен. Многу режисери се фокусираат на мали, интимни приказни со одредена критика на општеството, истражувајќи ги луѓето како жртви и учесници во еден посткомунистички свет кој сè уште не се снајде целосно.
Влијанието на „Новиот романски бран“
Новиот романски филм не само што ја отвори вратата за нови таленти во Романија, туку и остави траен впечаток на светската сцена. Филмовите добиваат признанија на најголемите светски фестивали, како Кан и Берлин, а режисерите стануваат почитувани автори надвор од границите на нивната земја. Овој своевиден филмски бран претставува пример за тоа како една мала, но посветена филмска индустрија може да го освои светот преку силни приказни и уникатен визуелен јазик.
Во рамките на годинашниов циклус ќе можеме да погледнеме три наслови кои генерираат голем интерес во филмските кругови, здобивајќи се со многу номинации и признанија на релевантните светски фестивали.
МЕЃУ РЕВОЛУЦИИТЕ (Între Revoluții, 2023) е документарна приказна за пријателството помеѓу две жени, една од Романија и друга од Иран, наспроти историските и политичките турбуленции што ги зафатија нивните земји помеѓу 1970-тите и 1980-тите. Преку нивната преписка, филмот се осврнува на личните и општествените борби, со фокус на репресијата и стремежите за слобода.
Другиот документарен филм, АРСЕНИЕ. НЕВЕРОЈАТНИОТ ЗАДГРОБЕН ЖИВОТ (Arsenie. Viața de apoi, 2023) на Александру Соломон ја следи животната приказна на монахот Арсение Бока, неговиот посебен карактер, дури и некои негови контроверзни постапки, како и групата верници кои се обидуваат да го поддржат неговото прогласување за светец од страна на Романската православна црква.
Играниот филм МАМАЛИЈА (Mammalia, 2023) на Себастијан Михаилеску нуди авангардна приказна што се врти околу потрагата на главниот лик, Кости, по неговата исчезната партнерка. Филмот е метафоричен и се занимава со прашања за машкоста, за женственоста и за односите помеѓу половите, изразени преку надреални и симболични слики.
ДЕТЕ ОД ВОЈНА (Warboy, 2023) на Мариан Кришан е топла и мотивирачка приказна за младиот Нику кој е подготвен на неверојатни подвизи само за да ги спаси двата коња на неговото семејство од последиците на војната, од војската која доаѓа, од сигурна смрт.
НЕ ОЧЕКУВАЈ ПРЕМНОГУ ОД КРАЈОТ НА СВЕТОТ (Nu Aștepta Prea Mult de la Sfârșitul Lumii, 2023) на Раду Жуде е сатира која преку леќата на работничката класа зборува за модерното општество, за медиумската култура и за капитализмот. Главната хероина е асистентка која патува низ градот за да снима сведоштва за несреќи на работното место, но нејзината задача добива неочекуван пресврт што открива многу за општествената реалност во која живее.
Сите три играни филмови ја носат специфичната филмска традиција на новиот романски бран, која комбинира реалистична нарација со социјални и политички критики, навлегувајќи и во одредени авангардни конотации и тенденции.
Циклусот на романски филмови за 2024 година во Кинотека на Македонија успешно ги претставува најновите достигнувања на романската кинематографија, нагласувајќи ја нејзината креативна разновидност и актуелните општествени теми. Со избор на интензивни и инспиративни наслови, овој циклус поттикнува важни разговори и овозможува длабочинско запознавање со романската култура и проблематика. Очекуваме нови возбудливи проекти во иднина и продолжување на оваа значајна кинематографска размена.
