“Nuk është detyrë e kritikut të filmit të tregojë sa është i mençur, por të nxisë publikun të mësojë diçka më shumë.”
Ilindenka Petrusheva
Kinoteka e Republikës së Maqedonisë së Veriut shpreh pikëllim të thellë dhe ngushëllime të sinqerta për familjen, për humbjen e shumë të respektuarës Ilindenka Petrusheva – hulumtuese e palodhur e historisë së kinematografisë maqedonase, punëtore e përkushtuar në fushën e filmit, kritike filmike, dashamirëse e madhe e artit filmik dhe e vendit të saj, publiciste e frytshme dhe bashkëbiseduese e jashtëzakonshme, intelektuale e shquar, grua që me veprën e saj la gjurmë të pashlyeshme në kulturën maqedonase, dhe që i ka dhënë borxh të madh Kinotekës së Maqedonisë, ku për shumë vite ishte udhëheqëse e sektorit për veprimtari hulumtuese, botuese, publicistike, ndërkombëtare, bibliotekare dhe program filmik, këshilltare filmologe dhe kryeredaktore e të vetmes revistë afatgjate për film në Maqedoni – revista për historinë, teorinë dhe kulturën e filmit dhe arteve të tjera, Kinopis.
Ilindenka Petrusheva lindi gjatë Luftës së Dytë Botërore, më 4 gusht 1944, në Gorna Xhuma (sot Bllagoevgrad në Republikën e Bullgarisë), në familjen e Kiril Petrushev, ministri i parë i Punëve të Brendshme në Republikën Popullore të Maqedonisë, më vonë i margjinalizuar nga jeta politike për shkak të mbështetjes së Rezolutës së Informbyros. Menjëherë pas çlirimit të Shkupit, në moshën katër muajshe, ajo u soll në qytet. Shkollimin e kreu në gjimnazin “Josip Broz – Tito” dhe në shkollën dhjetëvjeçare të muzikës “Ilija Nikollovski – Luj” në Shkup, si dhe në fakultetin filozofik në Zagreb, në degën e etnologjisë, ku studioi edhe gjuhën italiane dhe spanjolle, si dhe fakultativisht historinë dhe teorinë e filmit.
Angazhimet profesionale i filloi si këshilltare për kulturë në Organizatën e të Rinjve të Shkupit (1969–1972), ndërsa me hapjen e Shtëpisë së të Rinjve “25 Maj” në vitin 1972 (sot Qendra Kulturore Rinore), u zgjodh redaktore për film, muzikë dhe letërsi (më vonë vetëm për film). Në vitin 1974 ishte një nga themeluesit e Kinotekës së Maqedonisë. Anëtare e organit ekzekutiv të përkohshëm së bashku me Aco Petrovskin dhe Predrag Penushliskin, ku u punësua në fillim të vitit 1977 dhe qëndroi aty deri në pensionimin e saj në vitin 2009. Më 23 janar 1998 u zgjodh me titullin këshilltare filmologe.
Në vitin 1979 ishte një nga nismëtaret për themelimin e Kinotekës së Kroacisë. Ishte pjesëmarrëse, anëtare e Këshillit dhe një nga organizatoret e themelimit të Festivalit të Kamerës Filmike “Vëllezërit Manaki” në Bitola në vitin 1979, ku mori pjesë aktive deri në vitin 1995. Në disa mandate ishte kryetare e Kinolidhjes së Maqedonisë (shoqatë e amatorëve të filmit), ku mandatin e fundit e përmbylli me pranimin e Kinolidhjes si anëtare e plotë në UNICA (Unioni Ndërkombëtar i Filmit Amator) në vitin 1996.
Në periudhën 1977–1979 ishte sekretare e përgjithshme e Unionit të kritikëve të filmit të Jugosllavisë. Gjatë viteve ’70, ’80 dhe gjysmës së parë të viteve ’90 ishte anëtare e Shoqatës së punonjësve të filmit të Maqedonisë (seksioni i kritikëve të filmit) dhe anëtare e FIPRESCI (Shoqata Ndërkombëtare e Kritikëve të Filmit). Ishte anëtare e jurive në shumë festivale filmike vendore dhe ndërkombëtare (Pula, Beograd, Moskë, Tashkent e të tjerë). Në disa mandate ishte anëtare e Presidencës së bashkësisë kulturo-arsimore të Shkupit (sot Drejtoria për kulturë), e bashkësisë vetëqeverisëse për kulturë të qytetit të Shkupit dhe të Maqedonisë, e komisionit republikan për shqyrtimin e filmave, si dhe anëtare e komitetit këshillues për kulturë dhe art në Institutin “Shoqëri e Hapur – Maqedoni”. Nga viti 1999 deri në 2001 ishte këshilltare e ministrit të kulturës të Republikës së Maqedonisë, ndërsa në vitet 2007–2008 anëtare e këshillit për kulturë pranë ministrisë përkatëse.
Veprimtaria e saj e pasur shumëdekadëshe ka lënë gjurmë të thella në kinematografinë dhe kulturën kombëtare.
Gjatë karrierës së saj, Ilindenka Petrusheva e ka orientuar angazhimin krijues drejt disa segmenteve të kinematografisë – hulumtime historiografike mbi kinematografinë maqedonase, zhvillimin e kulturës filmike, angazhim intensiv në kritikën filmike, konceptimin dhe realizimin e formave dhe programeve të tjera të kulturës filmike, si dhe zhvillimin e amatorizmit filmik dhe themelimin e edukimit filmik në procesin arsimor.
Qysh gjatë studimeve në Zagreb, publikonte herë pas here vlerësime për filma nga repertori kinematografik në valët e Radio Zagrebit, ndërsa në fillim të viteve ’70 filloi të merrej profesionalisht me kritikë filmike, duke botuar recensione, vlerësime dhe ese në Film-fokus, Ekran, Puls, Grua e arsimuar (1975–1988), Jeta kulturore (1983–1997), Premin (2001–2003), si dhe në revista të tjera vendore dhe të huaja, përfshirë Sineast (Sarajevë), Kultura filmike (Zagreb), Filmograf (Beograd), Blimp (Vjenë), Tombak (Stamboll) e të tjera.
Ilindenka Petrusheva ishte recensente e rregullt filmike në gazetat Veçer (1980–1988), Denes (1997–2003), Makedonija Denes (1998–2003), si dhe në programin e Shkupit të RTV Maqedonisë (1987–1989). Ajo ishte kryeredaktore e revistës Kinopis (nga numri 1 deri te numri i dyfishtë 45/46, përkatësisht nga viti 1989 deri më 2014), si dhe anëtare e redaksive të Kinoteçen Meseçnik (1977–1988) dhe të revistës ndërkombëtare Balkan Media (Sofje/Vjenë, 1993–1996).
Përveç angazhimit në kritikën filmike, që nga fundi i viteve ’60 Petrusheva nisi dhe mori pjesë aktive në realizimin e formave të tjera për zhvillimin e kulturës filmike: realizoi Mbrëmjet sineastike që nga viti 1972 u vendosën në Shtëpinë e të Rinjve, organizoi programet reprizë në Shkup nga FEST-i i Beogradit dhe Festivali i filmit dokumentar dhe të shkurtër jugosllav, organizoi tribuna dhe biseda me kineastë të njohur (Makavejev, Zhilnik, Zafranoviq, Tikhonov, Donskoy e shumë të tjerë), nisi festivale të reja si Festivali jugosllav i filmit të animuar (Shtëpia e të Rinjve, 1976), mori pjesë në mënyrë kreative në aktivitetet e festivaleve Asterfest (2006–2010) dhe MakeDox (2010–2025), si dhe në realizimin e Universitetit të hapur të filmit pranë Laboratorit estetik të fakultetit filozofik (UKIM) dhe Kinotekës së Maqedonisë (1977/1978).
Gjatë viteve ’70 dhe ’80, në bashkëpunim me profesorët kroatë të teorisë së filmit dr. Ante Peterliq dhe dr. Miroslav Vrabec, realizoi një seri televizive me dhjetë episode për edukimin filmik në valët e Radio Shkupit. Më pas publikoi vlerësime, analiza dhe ese në periodikun vendas dhe mori pjesë me kumtesa në shumë konferenca për këtë temë. Rezultati i këtij angazhimi ishte futja e njësive mësimore për artin filmik në arsimin fillor dhe të mesëm, të shpërndara në lëndë të ndryshme – gjuhë maqedonase, filozofi apo lëndë zgjedhore – si dhe realizimi i filmave amatorë në klubet shkollore. Në këtë kontekst, Petrusheva mori pjesë në shumë trupa profesionale të formuara nga Sekretariati i atëhershëm për arsim dhe Instituti republikan për arsim, duke realizuar edhe ligjërata demonstrative për punonjësit arsimorë.
Në lidhje me filmin amator, fillimisht ishte anëtare e klubeve filmike të Shkupit, Kamera 300 dhe Klubi amator i filmit (AKK), ndërsa më vonë mori pjesë në realizimin dhe mbështetjen kreative të aktiviteteve të shumta të Kinolidhjes së Maqedonisë (festivale, shkolla verore të filmit). Segmenti i fundit, dhe ndoshta më i rëndësishmi nga spektri i interesave dhe angazhimeve të saj, ishin hulumtimet për historinë e kinematografisë maqedonase, të lidhura ngushtë me veprimtarinë e Kinotekës së Maqedonisë.
Në Kinotekën e Maqedonisë, Ilindenka Petrusheva ishte udhëheqëse e separtamentit për veprimtari hulumtuese, botuese, publicistike, ndërkombëtare, bibliotekare dhe program filmik. Përveç angazhimeve të saj krijuese në programin filmik të Kinotekës si selektore e shumë cikleve filmike që kanë lënë gjurmë të veçanta në kulturën filmike të Maqedonisë – si nga opusi i “Norman McLaren”, “Vepra letrare të ekranizuara”, “Nga Eisensteini te Çukhrai”, “Realizmi francez”, “Në kujtim të Luçino Viskontit”, “Shekspiri në film”, “Sergei Parajanov” e shumë të tjera – dhe projekteve botuese, ajo e drejtoi interesin dhe kapacitetin e saj drejt hulumtimeve historiografike.
Ka punuar në projekte kërkimore kapitale – zbulimin e artefakteve, mbledhjen e materialit memuaristik dhe realizimin e hulumtimeve arkivore për veprimtarinë kinematografike në Maqedoni në periudhën 1897–1945, për konstituimin e kinematografisë maqedonase në dhjetëvjeçarin e parë pas Luftës së Dytë Botërore (1944–1954), hulumtime në periodikën për periudhën 1897–1954 dhe për filmin amator në Maqedoni nga viti 1935 deri në vitin 2011. Rezultatet e këtyre hulumtimeve janë publikuar në revistën Kinopis, si dhe si punime autoriale të veçanta në botime monografike (Zhvillimi dhe depërtimet e kinematografive ballkanike në periudhën 1895–1945, Fotografia dhe filmi në truallin e Maqedonisë), apo si pjesë e librave të saj autoriale.
Ajo ishte pjesëmarrëse në shumë simpoziume shkencore vendore dhe ndërkombëtare, mbledhje, këshillime, tribuna dhe takime. Ka ligjëruar në seminarin ndërkombëtar për gjuhën maqedonase në Ohër (Portreti i Branko Gapos, 1997 dhe Tërësia e kinematografisë maqedonase nga viti 1897 deri më 2009), si dhe në shkollat verore ndërkombëtare të filmit në Shibenik (1982–1984) dhe në Trakoshçan (1985/86).
Ka bashkëpunuar në përgatitjen e Enciklopedisë së filmit të Institutit leksikografik “Miroslav Krlezha” në Zagreb (1982–1986), në Enciklopedinë maqedonase të MANU-së dhe në disa botime enciklopedike të shtëpisë botuese Detksa radost. Ka qenë redaktore e botimit Fotografia dhe filmi në truallin e Maqedonisë (libri i 16-të i makroprojektit Historia e kulturës së Maqedonisë, MANU, 2007), përgatitëse e monografive për Trajçe Popovin (Kinoteka e Maqedonisë, 2012) dhe Branko Gapon (Matica Makedonska, 2016), si dhe redaktore e Kronologjisë së kinematografisë maqedonase 1895–2014 (Kinopis 45/46, Kinoteka e Maqedonisë, 2014). Ka qenë pjesë e ekipeve autoriale për projektet Shekulli i filmit në Maqedoni (revista Ekran dhe Kinoteka e Maqedonisë, 1995), Shekulli i filmit në Maqedoni – ekspozitë retrospektive, Kinopis 13, CD-ROM (Kinoteka e Maqedonisë, 1995–1999) dhe CD-ROM-i 100 vjet film maqedonas (Shoqata e punonjësve të filmit të Maqedonisë dhe Festivali ndërkombëtar i kamerës së filmit “Vëllezërit Manaki”, 2005).
Me punime autoriale ka marrë pjesë në disa botime monografike – Veljko Bulajiq, Vlakom bez voznog reda u povijest filma (Zagreb/Čakovec, 2015); Kiril Ristoski (Teatri Popullor Maqedonas, Shkup, 2013); Risto Shishkov (Festivali i teatrit të kamerës, Strumicë, 2002); Petre Prliçko (Magor, Shkup, 2004); Ilija Milçin (Festivali i teatrit Maqedonas “Vojdan Çernodrinski”, Prilep, 2003); Meri Boshkova (autor Ivan Ivanovski, Maqedonska Kniga, Shkup, 2003); Nada Geshoska (autor Ivan Ivanovski, Teatri Dramatik, Shkup, 2002); France Shtigliç (autor Tone Frelikh, Lubjanë, 2002).
Në kuadër të veprimtarisë së Kinotekës, Petrusheva botoi studime autoriale për Stole Popovin, Branko Gapon dhe Ljubisha Georgievskin; për filmin maqedonas shkroi në botime të specializuara të Kinotekës spanjolle dhe kroate, ndërsa për nevojat e Kinotekës së Maqedonisë botoi punime për shumë kinematografi botërore – si ajo sovjetike/ruse, spanjolle, çeke, japoneze, latino-amerikane – si dhe për autorë të njohur botërorë si Glauber Roça, Rainer Uerner Fassbinder, Istvan Szabo, Andrei Tarkovsky, Karlos Saura, Luis Bunjuel e shumë të tjerë. Përktheu punime filmologjike nga frëngjishtja, spanjishtja, italishtja, rusishtja, sllovenishtja, kroatishtja dhe bullgarishtja. Bibliografia e saj numëron mbi 1800 njësi bibliografike.
Është autore e librave: Bibliografia filmologjike 1944–1954 (Kinoteka e Maqedonisë, 1991), Filmografia e filmit amator maqedonas 1935–2000 (Kinolidhja e Maqedonisë, 2001), Diell mbi shtyllë – tregime të vogla për ëndërrimtarët e filmit maqedonas (Maqedonska Reç, 2005), Kohë lojërash dhe ëndrrash – studim për filmin amator në Maqedoni 1935–2011 (Kinoteka e Maqedonisë, 2011) dhe Vetëm ëndrra është realitet – nga ditari i një filmologu (Makedonika Litera, 2014). Në dorëshkrim elektronik ka përgatitur punimin kërkimor Bibliografia filmologjike 1897–1944. Ka qenë redaktore e librit të dr. Aleksandar Trajkovskit Muzika në filmin artistik maqedonas – nga “Frosina” deri te “Lazari”.
Gjithashtu, ka qenë supervizore e disa botimeve profesionale të Kinotekës, redaktore e katalogëve për Festivalin e Kamerës së Filmit “Vëllezërit Manaki” (Bitola, 1991–1994) dhe për Festivalin e Filmit Dokumentar Kreativ “MakeDox” (Shkup, 2011–2013), komisionere e shumë prezantimeve dhe ekspozitave filmike brenda dhe jashtë vendit, moderatore e tribunave dhe tryezave të rrumbullakëta për artin filmik, si dhe autore e analizave të shumta – Gjendja e rrjetit kinematografik dhe repertorit filmik në SRM (1982), Rëndësia e Institutit për film kulturoro-arsimor dhe mësimor dhe domosdoshmëria e ringjalljes së tij (1979), studimit historiografik Zhvillimi i kinematografisë maqedonase 1947–2000 (2000), udhëheqëse e ekipit për Strategjinë e reformave dhe zhvillimit të mëtejshëm të kinematografisë maqedonase (2001), bashkëpunëtore në përgatitjen e Ligjit për mbrojtjen e veprave audiovizuale (2007), autore e analizës për gjendjen e kinematografisë maqedonase (2009), pjesë e ekipit për programin e restaurimit të Konaqet të Bardovcës (2009) dhe shumë aktivitete të tjera.
Për punën e saj të frytshme, Ilindenka Petrusheva është laureate e çmimeve: “Medalja e Nderit” e UNICA-s (Unioni Ndërkombëtar i Filmit Amator) për afirmimin dhe popullarizimin e filmit amator (2000), “Objektivi i Artë” i Kinotekës së Maqedonisë për kontribut të jashtëzakonshëm në kinematografinë maqedonase (2017) dhe Çmimi prestigjioz shtetëror “Shën Klimenti i Ohrit” (2017) për vepër jetësore – për arritjet dhe angazhimet shumëdekadëshe në fushën e kinematografisë.
Ilindenka Petrusheva ndërroi jetë pas një sëmundjeje të shkurtër më 5 shtator 2025. Me largimin e saj, Kinoteka e Republikës së Maqedonisë së Veriut humbi një mike të sinqertë dhe punëtore të palodhur, një dashamirëse të vërtetë të artit filmik, ndërsa Republika e Maqedonisë së Veriut humbi një personalitet të madh kulturor, që la gjurmë të pashlyeshme në skenën kulturore maqedonase.
Me respekt të thellë dhe mirënjohje të sinqertë!
